B - Ải Nam Quan vào thời Pháp thuộc

Ông Trương Nhân Tuấn đã cung cấp trên mạng lưới Internet một số tài liệu chụp từ các tài liệu lịch sử cất trong Văn Khố Ðông Dương ở Aix en Provence (Pháp). Một trong những tài liệu là biên bản công trình đóng các cột mốc ở biên giới Việt-Hoa. Trong biên bản, ghi rõ là cột mốc thứ 1 trên đoạn thứ 3 biên giới từ Nam Quan đến Bình Nhi, cột mốc được đóng trên con đường đi từ Ðồng Ðăng đến Nam Quan và cách 100 thước cửa ải của Trung Hoa (trong khung đỏ). Biên bản này do Ủy ban Ðóng Cột Mốc biên giới An-Nam và Trung Hoa thiết lập và ký ngày 21-04-1891 tại Bình Nhi. Biên bản cũng cho biết là họ khởi công vào ngày 20-12-1890 từ Tiên Tsong Châu (gần Móng Cái) và đã mất 150 ngày để hoàn thành công trình đóng cột mốc từ Tiên Tsong Châu đến Bình Nhì.

Từ khi ký Hiệp ước Constans (sau được bổ túc bởi hiệp ước Gerard để minh định vùng biên giới từ Sông Hồng đến sông Ðà và hữu ngạn sông Ðà) cho đến năm 1954, không có vấn đề liên quan đến biên giới, mặc dù cũng có nhiều biến cố lịch sử như khi Nhật đánh vào Ðồng Ðăng vào năm 1941 nhưng sau đó giao lại cho Pháp và chỉ đóng binh bên phía Trung Quốc.

Những tấm ảnh chụp sau khi Pháp và Trung Hoa ký hiệp ước Constans (26-06-1887) cho thấy rằng cửa ải Nam Quan vẫn nằm trên biên giới Việt-Hoa.

Trong các tài liệu về sau này, chúng ta có thể kể các bản đồ của Sở Ðịa Dư Ðông Dương với tỷ lệ 1/200 000 và 1/100 000. Các bản đồ với tỷ lệ 1/100 000 cũng đã được quân đội Hoa Kỳ sao chép lại vào năm 1953 để sử dụng.

Cạnh đây là khúc bản đồ trích từ bản đồ Lạng Sơn Tây (số 28 Tây) liên quan đến vùng ải Nam Quan (không theo tỷ lệ của bản đồ chánh là 1/100 000). Tác giả đã tô thêm màu đỏ để dễ nhận diện đường biên giới (chữ thập "+") cũng như sơn đỏ các cột mốc.

Nhóm Ðịa Dư của Phòng Nghiên Cứu của Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ (The Geographer, Office of Research in Economics and Science, Bureau of Intelligence and Research, Department of State) đã cho ra quyển tập về biên giời Việt-Hoa, (International Boundary Study, số 38, xuất bản ngày 29-10-1964) cũng nhắc đến bản đồ này. Ở trang 5, khi tả biên giới ở vùng ải Nam Quan thì viết như sau: "...The southward trend of the boundary terminates at the famous Porte de Chine, immediately north of Dong Dang. Here the Tonkin-Hunan-KwangSi railroad crosses the frontier...". (tạm dịch: "Biên giới (từ Tây qua Ðông) hướng về phía Nam và đụng ở cửa Nam Quan, phía bắc Ðồng Ðăng. Tại đây đường xe hỏa Bắc Việt - Quảng Tây băng qua biên giớỉ").